چرا گواهي يک مرد برابر با گواهي دو زن شمرده مي شود؟
جواب:
- دو گواه طبقۀ اناث در همه حالات برابر با يک گواه طبقۀ ذکور پنداشته نمي شود.
کم از کم سه آيت قرآنکريم در مورد گواهي بدون مقيد ساختن جنسيت گواه به ذکور و اناث بحث مي کند که قرار آتي تذکّر داده مي شوند:
- در هنگام وصيّت ميراث بايد دو شخص عادل گواه باشد
در آيت ۱۰۶ سورۀ مائده خداوند متعال مي فرمايد:
« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ» مائده: ۱۰۶
«اي کساني که ايمان آورده ايد! هنگامي که مرگ يکي از شما فرا رسد، در موقع وصيت بايد از ميان شما، دو نفر عادل را به شهادت بطلبد، يا اگر مسافرت کرديد، و مصيبت مرگ شما فرا رسيد، (و در آنجا مسلماني نيافتيد) دو نفر از غير خود تان را به گواهي بطلبيد».
- دو شخص عادل در قضيۀ طلاق ضرورت است
«وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ» طلاق: ۲
«و دو شخص عادل از خود تان را گواه گيريد، و شهادت را براي خدا بر پا داريد».
- چار گواه در قضيۀ اتهام بر زن پاکدامن ضرورت است
« وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (۴)» نور
«و کسانيکه زنان پاکدامن را متهم مي کنند، سپس چار شاهد (بر مدّعاي خود) نمي آورند، آنها را هشتاد تازيانه بزنيد و شهادت شان را هر گزي نپذيريد، و آنها همان فاسقان اند!»
- دو گواه زن تنها در معاملات پولي برابر با يک گواه مرد است
اگر بگوييم در همه حالت ها دو شاهد زن برابر با يک شاهد مرد شمرده مي شود، خلاف حقيقت است، زيرا اين اصل صرف در بعضي قضيه هاي مخصوص تحقّق مي پذيرد. در مجموع پنج آيت در قرآن شريف وجود دارد که در بارۀ گواهي بدون مشخص ساختن جنسيت گواهان بحث مي کند. تنها آيت ۲۸۲ سورۀ بقره دلالت بر مساوات دو شاهد زن با يک مرد دارد که اين طويل ترين آيت قرآنکريم بوده و در مورد معاملات مالي بحث مي کند:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى» بقره: ۲۸۲
«اي کسانيکه ايمان آورده ايد! هنگامي که بدهي مدّت داري (بخاطر وام و يا داد و ستد) به يکديگر پيدا کنيد، آنرا بنويسيد! و بايد نويسندۀ از روي عدالت، (سند را) در ميان شما بنويسد! و دو نفر از مردان (عادل) خود را (بر اين حق) شاهد بگيريد! و اگر دو مرد نبود، يک مرد و دو زن از کسانيکه مورد رضايت و اطمينان شما هستند، انتخاب کنيد! ( و اين دو زن بايد به هم شاهد قرار گيرند) تا اگر يکي انحرافي يافت، ديگري به او ياد آوري کند!»
اين آيت صرف با معاملات مالي سرو کار دارد. در چنين حالت ها، توصيه شده است تا موافقتنامۀ نوشتاري بين هردو جانب تصنيف شده و دو شاهد گرفته شود، بهتر است اگر هر دو مرد باشند، ولي اگر دو مرد پيدا نشد، يک مرد و دو زن کافيست.
(ياد داشت: خداوند متعال ذات حکيم و خبير است. در تقاضاي گواهي دو زن با هم يک حکمت اين است که در امورات محکمه زنان نسبت به مردان زودتر هراسان شده و افکار شان را وکيل فريق مقابل به آساني مغشوش مي سازد و همچنان به تنهايي براي يک زن با عزّت رفتن به محکمه کار آسان نيست؛ از همين سبب اوّل از آنها براي گواهي تقاضا نمي شود، ولي در صورتيکه ضرورت ايجاب کند، براي تقويت روحي او از يک خانم ديگر نيز تقاضا مي شود، از اين سبب حضور دو زن لازم است.
بايد ياد آور شد که اين مسئله به حيثيت اجتماعي زنان لطمه وارد نمي کند، زيرا از يک سوء از حضور او به تنهايي در محضر عام جلوگيري مي کند و از سوي ديگر سبب آرامش خاطر آنها مي شود. بر علاوه در اين آيت آشکارا بيان گرديده که گواهي را يک زن انجام مي دهد و دومي صرف در صورت فراموشي به او ياد آوري مي کند.)[۱]
به طور مثال فرض کنيد شخص مي خواهد از سبب بيماري خاصّي تحت عمليات قرار گيرد، او براي اطمينان خاطر در مورد خصوصيات عمليات و معالجه از دو داکتر جراح متخصّص مشوره خواهد گرفت، امّا اگر دو جراح متخصّص در دسترس نبود، انتخاب دوم مشوره با يک جراح متخصّص و دو داکتر عمومي مي باشد.
به عين شکل در گواهي معاملات مالي دو مرد ترجيح داده مي شود زيرا اسلام از مردان توقّع دارد که کفيل خرج خانواده باشند و از آن جاييکه مسئوليت مالي خانواده ها توسط مردان شانه مي شود، انتظار مي رود که مردان در معاملات مالي نسبت به زنان بيشتر با اطلاع و با تجربه باشند. و انتخاب دوّم، گواهان مي توانند يک مرد و دو زن باشند تا اگر يکي از آنها اشتباه کند، دومي بتواند به او ياد آوري کند. لغت عربي يي که در قرآن ذکر شده «تضل» مي باشد که به معناي «گيج و مغشوش» يا «در اشتباه بودن» آمده. اکثر مردم اين لغت را به ناداني «فراموش کردن» ترجمه کرده اند.
قابل ياد آوريست که گواهي دو زن برابر يک مرد تنها و تنها در معاملات مالي محسوب مي شود.
- در قضيۀ قتل نيز گواهي دو زن با يک مرد برابر محسوب مي شود
بعضي از دانشوران به اين باور اند که طبيعت زنان مي تواند بر گواهي در قضيۀ قتل تأثير گذار باشد. در چنين حالات زنان نسبت به مردان بيشتر وحشت زده مي شوند و از سبب سرشت نرم و احساساتي، ممکن گيچ شوند. ازهمين سبب، از ديدگاه بعضي حقوق دانان در قضيۀ قتل گواهي دو زن با يک مرد برابر است. در تمام قضيه هاي ديگر گواهي مرد و زن يکسان محسوب مي شود.
- قرآن کريم گواهي مرد و زن را واضحاً برابر اعلام مي کند
بعضي از دانشوران به اين باور اند که بايد قاعدۀ مساوات گواهي دو زن با يک مرد در همه قضيه ها بکار برده شود، امّا موافقت به اين نظريه درست نيست، زيرا آيت ۶ سورۀ نور بصورت واضح گواهي مرد و زن را کاملاً برابر مي خواند:
«وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (۶)» نور
«و کساني که همسران خود را به (عمل منافي عفّت) متهم مي کنند، و گواهاني جز خود شان ندارند، هر يک از آنها بايد چار بار بنام خدا شهادت دهد که از راستگويان است.»
- گواهي عايشه رضي الله عنها به تنهايي براي پذيرفتن حديث کافيست
حضرت عايشه رضي الله عنها فرزند ابوبکر صديق رضي الله عنه و خانم حضرت گرامي محمد صلي الله عليه و سلم ۲۲۲۰ حديث از پيغمبر صلي الله عليه و سلّم روايت کرده که به تنهايي گواهي او دقيق و صحيح شمرده مي شود؛ پس براي ثبوت گواهي زنان تنها همين دليل بسنده مي کند. همچنان تعداد زياد حقوق دانان و فقيه بر اين امر موافقت دارند که حتا گواهي يک زن براي ديدن هلال مهتاب کفايت مي کند.
مي بينيم که گواهي يک زن براي يکي از بناهاي اسلام (روزه) کفايت مي کند و تمام جامعۀ اسلامي (مردان و زنان) به گواهي او موافقت نموه و آنرا بسنده مي شمارند! بعضي فقيه ها به اين نظر اند که براي ديدن هلال در آغاز ماه مبارک رمضان يک گواه و در ختم آن دو گواه ضرورت است – بدون هيچ نوع تفاوت جنسي در گواهان!
- در بعضي قضيه ها تنها گواه زن ضرورت است
بعضي واقعات تنها به گواهي طبقۀ اناث نياز دارد و طبقۀ ذکور بحيث گواه اصلاً پذيرفته نمي شود. بطور مثال در مشکلات زنانه، در هنگام غسل ميت (زن) … گواه بايد از زنان باشد.
نابرابري ظاهري گواهي مرد و زن در معاملات مالي نمايندگي از هيچ نوع نابرابر ميان مرد و زن در اسلام نکرده و اين نامساوات تنها و تنها به سبب طبيعت دوگانه و نقش هاي مختلف مرد و زن در جامعه مي باشد.